Politik | 18.11.2012

Negins Romontschs – daco?

Alla Sessiun da giuvenils 2012 a Berna eran entgins Grischunes dalla partida, denton buca in sulet dad els discurreva Romontsch. Per intervegnir aunc dapli dil quart lungatg naziunal, havein nus aunc fatg cuortas intervestas cun ils debattants da lur opiniun.
Per ils participonts dalla Sesiun da giuvenils eis ei impurtont che tut ils quater lungatgs naziunals ein representai.
Bild: My Lien Nguyen

Intervesta cun ils debattants – Tgei manegeis vus?

Sche ti audas persunas che discuoran Romontsch, tgei vegn a ti il pli emprem endament?

La maioritad dils interrogai capeschan buca il lungatg, quei ch’ei era capeivel. Entgins ein dil pareri, ch’il lungatg tuni fetg curios ed in tec legher. Auters perencunter ein dil meini ch’igl seigi in bi lungatg ed in’autra part, ch’el hagi negina harmonia. Ina persuna ha raquintau, ch’in enconuschent dad ella hagi schizun cumparegliau il Romontsch cun il lungatg Alban. Quei era per nus tut niev dad udir ed aschia havein nus entschiet a rir. Entgins dils giuvenils ein aunc mai vegni en contact cun il Romontsch.

 

Tier quella damonda eran las rispostas fetg differentas. Ins sa sparter las rispostas en duas gruppas:

L’emprema gruppa ei dil pareri, ch’ei mondi meglier cun il lungatg, el senn che dapli glieud s’engascha per il Romontsch. Las medias rapportan dapli davart il pign lungatg e quei seigi in bien segn. Ils biars speran, ch’il lungatg vegn mantenius, perquei ch’ei fuss fetg donn, sch’in lungatg, ed aschia era in toc cultura e tradiziuns d’in pievel massen a piarder.

 

Tschella gruppa ei dil meini, ch’il Romontsch hagi negin futur, quei ch’els quitassen donn, denton seigi ei nunevitabel. Il diember dils plidaders va en lur egls anavos ed aschia piarda il lungatg la muntada.

 

Segir ei denton, che omisduas partidas giavischan ch’il lungatg Romontsch ed aschia era il quart lungatg naziunal mondi buca a piarder. Ei fuss buca mo in lungatg che mass a piarder, mobein in’entira cultura cun tradiziuns.

 

S’encurschesses ti, sch’ei dess buca pli il lungatg?

Perquei che la pluralitad dils interrogai han negin ni pauc contact cun il lungatg, tgei che dependa en tgei regiun ch’ils interrogai ein domiciliai, s’encurschessen els buca sch’il lungatg murress ora.

 

In desideri da biars ei, dad udir il lungatg pli stedi.

 

Tgei interprendesses ti per mantener il Romontsch?

Per numerus ei in dils pli impurtonts puncts che tut las scolas el Grischun, schizun el Grischun tudestg e talian, mantenessen l’instrucziun romontscha. Denton stuess igl interess dil pievel per il romontsch esser avon maun. En mintga cass han era ils geniturs il pensum da dar vinavon alla nova generaziun il lungatg periclitau.

 

Biars dils giuvenils fussen schizun promts dad emprender il lungatg, denton buca mo perquei ch’els lessen mantener el, mobein era perquei ch’els quetan era il lungatg bials.

 

Il Romontsch Grischun ei per els ina buna sligiaziun, els vesan il Romontsch Grischun sco il Tudestg da scartira. Ils idioms vegnan denton era manteni en fuorma da lungatg plidau.

 

Stedi vegn era proponiu dad occupar la Sessiun da giuvenils cun texts romontschs, aschia vegn era la giuventetgna romontscha promovida dad esser dalla partida.

 

Tgei dat a ti en egl, sche ti considereschas la Sessiun da giuvenils en cumparegliaziun cun il lungatg Romontsch?

A tuts dat en egl, ch’il Romontsch ei il sulet lungatg naziunal ch’ei buca representaus alla Sessiun. Els proponan da dumandar specific giuvenils romontschs dad esser dalla partida all’occurenza. Aschia savessan ins schizun fundar ina gruppa da lavur romontscha, quei havess il resultat che tut ils lungatgs naziunals fussen representai.

 

Lein mirar l’auter onn, sche las propostas dils giuvenils vegnan messas entourn. Per nus era surprendent, che biars giuvenils schazzegiavan diltut falliu con biars romontschs che ei dat aunc en la Svizra.